Yapı denetiminin teorik çerçevesi

Yapı denetiminin teorik çevresini çizmek, kavramın yalın halinin tanımını yapmaktan geçmektedir. Çünkü tanım, yapı denetimin muhtevasına ve işleyişine ilişkin kabulleri görünür kılacak, sistemin olmazsa olmazlarını açığa çıkaracaktır.
Yapı denetimi, yapı üretim sürecinin bütününü ifade etmektedir; başlayıp biten, belirli bir anla ve işle sınırlı olmayan, yer seçimi, planlama, tasarım (proje) ve yapım (inşa) gibi yapı üretiminin bütün unsurlarını ve bütün aşamalarını kapsayan muhtevaya sahiptir. İşin sahibinin kamu ve/veya özel sektör olması önemini ve gerekliliğini etkilememektedir. Yapı denetimi müteahhitten (yüklenici) bağımsız olmak zorundadır. Bu zorunluluk, yapı denetiminin “kamusal bir hizmet” olmasına dair gerekliliğe işaret etmektedir.

“Kuvvetler ayrılığı”

Bugün mevcut durum ne yazık ki bu zorunluluğun gereklerinden hayli uzaktır. Mal sahibi ve/veya müteahhit ile yapı denetim kuruluşu arasındaki ilişki sorunludur; yapı denetim kuruluşu, müteahhit veya mal sahibi ya da her ikisi tarafından müştereken belirlenmekte ve belirli bir ücret karşılığında denetim yapmaktadır. Bir başka deyişle, yapı denetim kuruluşu ücret aldığı işvereni denetlemektedir. “Yap Sat” türü yapı üretim sisteminde, müteahhit ile mal sahibi aynılaşmakta, dolayısı ile yapı denetim kuruluşu her durumda da müteahhide hizmet verir durumda kalmaktadır. Yapı üretimini denetlemekle görevli kuruluşun, hizmet bedelini yapı müteahhidinden alması, bu hizmetin verilmesinin maddi temellerini ortadan kaldırmaktadır.

Mevcut sistemin en dikkat çeken sorunlu konusu, TOKİ, KİPTAŞ gibi kuruluşların denetim sisteminin dışında tutulmasıdır. Kamu kurumlarının, üretim sürecindeki denetm işini kendi organizasyonları, olanakları, kadrolarıyla yapıyor olması anlaşılır bulunurken, kamu olanaklarıyla devasa şirketler haline gelen ve büyük ölçekli iş yapan/yaptıran, yüz binlerce konut üreten TOKİ ve KİPTAŞ gibi şirketlerin sistemin dışında tutulması kabul edilebilir değildir.

İmar ve yapılaşma sisteminin tamamlayıcısı

Ülkemiz asli sorunları arasında köyden kente göç, kaçak ve sağlıksız yapılaşma, seçim dönemlerinde çıkarılan imar afları ve çarpık kentleşmenin doğurduğu sonuçlar yer almaktadır. Kentlerimiz, rahat ve kolay yaşanır yerler olmaktan çok uzaktır ve deprem gibi doğal afetler karşısında insanımız korunaksızdır.
Yapı denetimi, yapı üretim sürecinin başat sorunu olarak ülke gündeminde önemli bir yer tutmaktadır. Yapı denetimi, yapı üretim sürecinin bütün aşamalarını kapsadığı ve niteliklerinin artırdığı oranda anlamlıdır. Yapı denetimi ne salt güvenli yapı üretimidir ne de doğal afetlerle sınırlıdır. Yapı denetim süreci; yer seçimi, kent planlaması, zemin etüdü, projelendirme, yapım koşulları, çevre güvenliği, estetik, sağlık koşulları, ekonomi ve garanti sürelerini içermelidir.

Proje kontrol (Denetim) sürecinin ilk aşamasında Mimari Proje, Statik Proje, Mekanik Tesisat Projesi, Elektrik Tesisat Projesi, Jeoteknik Rapor, Yalıtım Projesi v.b gibi yapıya özel diğer tüm projelerin kontrol ve onay süreci yapılmaktadır.
Bu süreç sırasında yapı bilgileri ile birlikte tüm proje müelliflerinin belgeleri, yapı müteahhitine ait belgeler istenmektedir. İlgili kişilerden alınan bu bilgi ve belgeler doğrultusunda Yapı Denetim Sisteminde ilgili inşaat için YIBF numarası ve belgeler oluşturulur.
Yapının inşa edileceği parseli ilgilendiren imar durumu belgesi, aplikasyon krokisi, tapu kaydı örneği, zemin etüdü raporu ile gerekli diğer belgelerin mevzuata uygun olup olmadığını kontrol ederek kopyalarını dosyasında muhafaza eder.
Proje ve uygulama denetçisi mimar ve mühendisler aracılığıyla, proje müelliflerince hazırlanan uygulama projelerinin ve hesaplarının, mühendislik ve mimarlık proje düzenleme esaslarına, imar planına, imar yönetmeliklerine ve diğer mevzuata, şartname ve standartlara uygunluğunu kontrol eder, proje müelliflerinin ilgili meslek odasına üyeliğinin devam ettiğine dair taahhütnamesi ile mesleki kısıtlılığının olmadığına dair taahhütnamesinin olup olmadığını kontrol eder. İdareler sorumluluk alan mimar ve mühendislerin yaptıkları işlemlere ilişkin bilgileri her ayın ilk haftası içinde ilgili meslek odalarına bildirir.
Zemin ve temel etüdü raporunun hazırlanmasına ilişkin esaslara uygun olarak bir zemin etüdü raporunun olup olmadığını tespit ederek onaylar. Raporun uygunluğunu onaylamak için, bünyesinde konu ile ilgili yeterli teknik eleman bulunmadığı hâllerde hizmet satın alabilir.
Proje kontrol formunu esas alarak incelediği projelerde tespit edilen hata, eksiklik ve yetersizliklerin giderilmesini sağlar.
İncelenen projeler, uygun görülmesi hâlinde, yapı denetim kuruluşu adına ilgili denetçi mimar ve denetçi mühendisler tarafından imzalanır ve kuruluş tarafından tasdik edilir.

Denetimini üstleneceği yapı ile alâkalı bilgileri ek-4’te gösterilen form-2’ye uygun şekilde düzenleyip Bakanlığa bildirir.
Yapıya ilişkin bilgi formunun aslını, yapının denetimini üstlendiği konusunda ek-5’te gösterilen form-3’e uygun taahhütnameyi, yapı denetim kuruluşunun yapı sahibi ile imzaladığı ek-6’da gösterilen form-4’e uygun sözleşmeyi ve projelerdeki eksikliklerin giderildiğini gösterir proje kontrol formunu ilgili idareye verir. Bu belgelerde noter tasdiki aranmaz.
Projelerin ilgili idarece onaylanmasından sonra, yapı ruhsatının yapı denetim kuruluşu ile ilgili bölümünün, kuruluşu temsilen, ortakları veya kuruluşça yetkili kılınmış inşaat mühendisi, makine mühendisi, elektrik mühendisi veya mimar olan personeli tarafından imzalanmasını sağlar.